Kiedy zostanie otwarta wystawa w Memoriale i jak zmienia się teren dawnego obozu, przez lata traktowany przez część mieszkańców jak park? O upamiętnianiu ofiar, niewłaściwych zachowaniach odwiedzających i planach Muzeum KL Plaszow rozmawiamy z jego dyrektor Moniką Bednarek.
Redakcja Pulsu Krakowa: Czym zajmuje się Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow w Krakowie? Jaki jest cel działalności instytucji?
Monika Bednarek, dyrektor Muzeum KL Plaszow: Naszym zadaniem jest upamiętnianie ofiar niemieckiego obozu koncentracyjnego w Krakowie. W 2024 roku udostępniliśmy teren poobozowy po rewitalizacji. Powstała tam m.in. wystawa plenerowa, która wskazuje miejsca istotne dla jego historii, tj. miejsca śmierci, straceń i cmentarze. Myślę, że to ważne zarówno dla odwiedzających, jak i dla mieszkańców, którzy dzięki temu mogą lepiej zrozumieć tę przestrzeń.
Na jakim etapie jest obecnie zagospodarowanie terenu poobozowego? Czy planujecie jeszcze jakieś zmiany?
Teren poobozowy jest już zasadniczo w docelowej fazie, ale na pewno będą jeszcze poprawki. Wystawa „żyje”, więc obserwujemy, czy potrzebne są dodatkowe informacje. Będziemy też pracować nad zielenią przy pomnikach. Planowane są również prace konserwatorskie przy ruinach Szarego Domu i hali pogrzebowej.
Przez lata ten teren mieszkańcy traktowali jako park. Czy jego uporządkowanie wpłynęło na to, jak ludzie zachowują się teraz w tej przestrzeni?
Myślę, że tak. Wystawa plenerowa niesie określone informacje – są tam teksty kuratorskie, relacje świadków i fotografie pokazujące, jak to miejsce wyglądało w czasie funkcjonowania obozu. Przy najważniejszych wejściach na teren miejsca pamięci znajdują się też regulaminy. Nasi pracownicy są też obecni w terenie i rozmawiają z mieszkańcami. Dbamy również o zieleń – trawa jest systematycznie koszona pod nadzorem przyrodnika, który wskazuje, w których miejscach można prowadzić takie prace. Teren jest też sprzątany przez muzeum. Myślę, że to wszystko sprawia, że ludzie mają poczucie, że nie jest to już przestrzeń pozbawiona opieki, że należy się w niej odpowiednio zachowywać.
Czy mimo uporządkowania terenu zdarzają się jeszcze przypadki wandalizmu albo inne niewłaściwe zachowania?
Doszło do kilku takich przypadków – ktoś pomazał tablicę, ale było to graffiti, które można łatwo usunąć. Staramy się też, żeby teren nie był wykorzystywany jako miejsce treningowe. Jeśli widzimy osoby uprawiające tam sport, zwracamy im uwagę. Myślę, że kiedy pracownicy muzeum będą częściej obecni w terenie poobozowym, będzie też więcej okazji do takich rozmów.
Muzeum KL Plaszow to nie tylko teren poobozowy. Rozmawiamy w Memoriale, Waszej przyszłej siedzibie. Jakie miejsce zajmuje on w całej koncepcji Muzeum?
To drugie ważne miejsce dla całości upamiętnienia. Memoriał jest połączony tunelem z terenem dawnego obozu. Obecnie trwają tu ostatnie prace wykończeniowe i odbiory. Docelowo będą tu funkcjonować biura muzeum oraz wystawa stała. Kolejnym ważnym miejscem jest Szary Dom, którego remont rozpoczął się w sierpniu tego roku. Przed wojną budynek służył pracownikom i obsłudze nowego cmentarza Gminy Żydowskiej, a w czasie wojny mieściły się tam biura zarządu obozu i więzienie obozowe. Po wojnie w budynku znajdowały się mieszkania komunalne. Adaptujemy obecnie Szary Dom na cele muzealne – powstanie tam wystawa stała i przestrzeń edukacyjna. Myślę, że będzie go można zwiedzać za dwa lata.
Co będziemy mogli zobaczyć na wystawie w Memoriale?
Wystawa będzie opowiadać o historii miejsca, ale też pokazywać indywidualne historie osób, które były więzione w obozie i tam ginęły. Na głównej ścianie znajdą się teksty kuratorskie, fotografie i relacje świadków. W centralnej części wystawy, w gablotach, prezentowane będą obiekty z badań archeologicznych prowadzonych na terenie obozu. Łącznie pozyskano w ten sposób blisko 14 tysięcy przedmiotów związanych z różnymi grupami więźniów i pracami wykonywanymi na terenie obozu. Żadnego z nich nie udało się jednak powiązać z konkretną osobą.
Na kiedy planujecie otwarcie Memoriału?
Sam budynek zostanie oddany do użytku w tym roku, natomiast w pierwszej połowie 2027 roku chcemy otworzyć wystawę stałą. Jesteśmy wciąż w procedurze wyłaniania wykonawcy. To zamówienie publiczne i niestety zajmuje ze względów proceduralnych zajmuje to dużo czasu.
Obóz w Płaszowie funkcjonował w latach 1942-1945. Dlaczego upamiętnienie ofiar zajęło aż osiemdziesiąt lat?
Po wojnie pamięć o niemieckich obozach koncentrowała się przede wszystkim na Majdanku i Auschwitz. Majdanek był pierwszym wyzwolonym obozem, na terenie którego powstało muzeum, a Auschwitz szybko stał się symbolem pamięci o Zagładzie. Płaszów nie był wówczas miejscem, na którym skupiała się uwaga. Sam obóz został jeszcze w czasie wojny w dużej mierze rozebrany przez Niemców. Baraki wywieziono, zachowało się tylko kilka budynków. Przez rok po wojnie stacjonowała tu Armia Czerwona. Latem 1946 roku rozpoczął się proces Amon Götha, który był dla Krakowian okazją do poznania historii tego miejsca.
Pierwsze upamiętnienia pojawiły się jeszcze w latach 40. XX w. Na H-Górce umieszczono krzyż z koroną cierniową, a na C-Dołku obelisk, obok którego w 1964 roku stanął Pomnik Ofiar Faszyzmu. Przez kolejne lata pojawiały się też inicjatywy byłych więźniów, organizacji kombatanckich i władz Krakowa, żeby szerzej upamiętnić teren. Ważnym wydarzeniem był film „Lista Schindlera”, który zwrócił uwagę na ten obszar i jego historię. W 2002 roku teren poobozowy wpisano do rejestru zabytków, a w 2006 roku odbył się konkurs na jego upamiętnienie. Dwadzieścia lat później realizujemy jego założenia. Wszystko wymagało czasu, środków i przede wszystkim instytucji, która mogłaby się tym zająć. Kilka lat temu Muzeum Krakowa wzięło na siebie odpowiedzialność za rozpoczęcie prac przygotowawczych – pozyskiwanie grantów ministerialnych, przygotowanie scenariusza, współpracę z architektami i starania o środki.
Czy częściej odwiedzają to miejsce Krakowianie czy turyści?
Nie mamy danych, które pozwoliłyby nam to porównać. Teren poobozowy jest otwarty i każdy – przewodnik krakowski, nauczyciel czy turysta – może wejść tutaj o dowolnej porze. Wiemy natomiast od biur turystycznych, że zainteresowanie terenem KL Plaszow i muzeum rośnie. Myślę, że otwarcie wystawy i udostępnienie budynku, a także parkingu, sprawi, że będzie ono jeszcze większe.
Jakie miejsce Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow powinno zajmować w Krakowie i Małopolsce?
Myślę, że Muzeum jest uzupełnieniem miejsc, które Kraków już posiada i które opowiadają o historii miasta w czasie II wojny światowej. To między innymi miejsca znajdujące się na Trasie Pamięci Muzeum Krakowa – ulica Pomorska, Apteka pod Orłem czy Fabryka Schindlera. Płaszów jest często finałem tej opowieści. Trafiali tutaj ludzie z Pomorskiej skierowani na egzekucję, tutaj w marcu 1943 roku przywieziono Żydów z krakowskiego getta, a od końca września tego samego roku odbywały się tu również egzekucje Polaków, których rozstrzelano w obozie prawie 2 tysiące. To historia, która wciąż wymaga przypomnienia. Poza tym na terenie obozu funkcjonował także obóz pracy wychowawczej dla Polaków, do którego trafiały osoby z miasta i okolic.
Od kiedy Muzeum zajmuje się tym miejscem, kontaktuje się z nami wiele rodzin polskich więźniów, które często niewiele wiedziały o ich pobycie w Płaszowie. Podobnie jest z rodzinami żydowskich więźniów z Izraela i innych krajów, które szukają informacji o swoich bliskich. Zadaniem Muzeum jest więc przede wszystkim edukacja, ale też zapraszanie ludzi do kontaktu z nami i wspólne poznawanie tej historii.





















