Rozpoczęły się ostatnie etapy prac ziemnych przy budowie tunelu pieszego pod ulicą Swoszowicką, który połączy nowy budynek Memoriału z terenem byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Plaszow. To część dużego projektu „Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow w Krakowie”, realizowanego przez Muzeum Krakowa i finansowanego ze środków miejskich oraz unijnych.
Memoriał to nowy budynek muzealny, który powstaje przy ulicy Kamieńskiego – na granicy dzisiejszego Podgórza i Płaszowa, tuż obok historycznego terenu dawnego obozu. Nie jest to klasyczne muzeum z ekspozycją w gablotach, lecz centrum edukacyjne i wystawiennicze, które ma pomóc zrozumieć historię tego miejsca. W środku znajdą się stała wystawa o losach więźniów i historii obozu, przestrzeń refleksji i ciszy, a także sale edukacyjne, biblioteka i archiwum. Będzie to punkt, z którego rozpocznie się zwiedzanie całego Miejsca Pamięci KL Plaszow.
Nowoczesny gmach ma być zarazem punktem informacyjnym, miejscem spotkań i centrum naukowym. Zaprojektowano go w sposób minimalistyczny – z prostą, surową architekturą, która nie dominuje nad otoczeniem. Twórcy projektu podkreślają, że celem jest pokazanie historii, a nie jej inscenizowanie. Memoriał ma przypominać o losach tysięcy osób, które przeszły przez KL Plaszow – Żydów, Polaków, Romów – z których wielu zginęło na miejscu lub zostało wywiezionych do innych obozów zagłady.
Tunel pod Swoszowicką połączy ten budynek z właściwym terenem poobozowym, który rozciąga się po drugiej stronie ulicy. Dzięki temu zwiedzający będą mogli przejść bezpiecznie i bezpośrednio z przestrzeni wystawy na obszar byłego obozu, gdzie zachowały się relikty baraków, ogrodzenia i miejsca egzekucji. To przejście – dosłownie pod ziemią – ma mieć też wymiar symboliczny. Z jasnej, współczesnej przestrzeni Memoriału prowadzi w ciszę i pustkę terenu, który do dziś nosi ślady tragedii.
źródło: KL Plaszow
Wpisany do rejestru zabytków teren po byłym niemieckim nazistowskim obozie Plaszow zajmuje 37 ha powierzchni. Znajdują się na nim dwa cmentarze żydowskie oraz miejsca masowych straceń. Cały ten obszar został uznany za cmentarz wojenny. Rozległy teren poobozowy jest obecnie częściowo zalesiony i porośnięty krzewami, a częściowo utrzymywany w formie łąk. Obszar ten jest otwarty dla wszystkich jako miejsce spokojnych spacerów, refleksji, odkrywania przeszłości.
Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow będzie obejmować następujące elementy: teren poobozowy, Szary Dom, Memoriał. Przygotowane zostaną trasy zwiedzania terenu byłego obozu oraz dwie wystawy stałe: w nowym budynku (Memoriale) oraz w historycznym Szarym Domu.
Szary Dom przed wojną pełnił funkcję budynku administracyjnego cmentarza Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. W czasie funkcjonowania KL Plaszow mieściły się w nim biura zarządu obozu, a w piwnicach areszt. Po wojnie w budynku urządzono mieszkania. Dzięki porozumieniu władz miasta z Gminą Wyznaniową Żydowską w Krakowie Szary Dom został włączony w obręb Muzeum KL Plaszow Po niezbędnym remoncie i dostosowaniu go do potrzeb muzealnych, na parterze i w piwnicach powstanie wystawa stała, a na piętrze znajdą się pomieszczenia edukacyjne, ogólnodostępna mediateka i miejsce kontemplacji. Scenariusz wystawy w Szarym Domu zakłada, że będzie to miejsce, w którym głos oddany zostanie przede wszystkim świadkom. Przez ich wypowiedzi na temat obozowych doświadczeń odwiedzający zapoznają się z emocjonalną, osobistą stroną historii obozu płaszowskiego. W nowo powstałym budynku Memoriału, położonym tuż za obszarem byłego obozu, znajdować się będzie wystawa historyczna. Memoriał został zaprojektowany jako główny budynek muzealny. Architekci wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu i zaprojektowali obiekt wtopiony w skarpę, ukryty pod ziemią, z widoczną jedynie elewacją frontową.
Cała inwestycja rozpoczęła się w drugiej połowie 2023 roku. Prace mają zakończyć się w 2026 roku, po czym rozpocznie się etap wyposażania wnętrz i przygotowania ekspozycji. Koszt całego przedsięwzięcia to około 87 milionów złotych, z czego znaczną część pokryją środki unijne z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021–2027.
